อัลตราซาวด์ (Ultrasound) คืออะไร ตรวจอะไรได้บ้าง

อัลตราซาวด์ หรือการตรวจด้วยคลื่นเสียงความถี่สูง เป็นหนึ่งในเครื่องมือที่ใช้บ่อยที่สุดในการตรวจวินิจฉัยทางสูติ-นรีเวช เพราะไม่เจ็บ ไม่ต้องผ่าตัด และเห็นผลได้ทันทีขณะตรวจ บทความนี้อธิบายว่าอัลตราซาวด์ทำงานอย่างไร ตรวจอะไรได้บ้าง วิธีตรวจแต่ละแบบต่างกันอย่างไร รวมถึงอัลตราซาวด์ 3 มิติและ 4 มิติที่คุณแม่ตั้งครรภ์หลายคนสนใจ

อัลตราซาวด์คืออะไร

อัลตราซาวด์ (Ultrasound) คือการตรวจด้วยคลื่นเสียงความถี่สูงที่ปล่อยออกจากหัวตรวจ เมื่อคลื่นเสียงกระทบกับเนื้อเยื่อภายในร่างกาย หัวตรวจจะรับสัญญาณคลื่นเสียงที่สะท้อนกลับมา ส่งเข้าเครื่องประมวลผล แล้วแปลงเป็นภาพให้แพทย์วินิจฉัยได้

การตรวจอัลตราซาวด์ไม่ก่อให้เกิดความบอบช้ำต่อร่างกาย จุดเด่นสำคัญคือ

• ไม่เจ็บปวด ไม่ต้องผ่าตัด
• ไม่ใช้รังสี จึงไม่มีผลกระทบต่อผู้ป่วย มารดา และทารกในครรภ์
• เห็นภาพแบบทันที (Real-time) แพทย์อธิบายผลได้ขณะตรวจ

อัลตราซาวด์ตรวจอะไรได้บ้าง

ประโยชน์ทางการแพทย์ของอัลตราซาวด์ในสาขาสูติ-นรีเวช แบ่งได้เป็น 2 ด้าน

ด้านนรีเวช

ใช้ตรวจวินิจฉัยความผิดปกติของอวัยวะในอุ้งเชิงกราน เช่น

• ลักษณะและขนาดของมดลูก
• เนื้องอกมดลูก
• ความหนาและความผิดปกติของเยื่อบุโพรงมดลูก
• ลักษณะของรังไข่ทั้งที่ปกติและผิดปกติ เช่น ถุงน้ำรังไข่

ด้านสูติกรรม

ใช้ติดตามการตั้งครรภ์ตั้งแต่เริ่มต้นจนถึงใกล้คลอด เช่น

• ยืนยันการตั้งครรภ์ และตรวจว่าเป็นการตั้งครรภ์ในหรือนอกมดลูก
• คำนวณอายุครรภ์จากขนาดถุงการตั้งครรภ์หรือขนาดของทารก
• ประเมินการเจริญเติบโตของทารกในครรภ์ว่าเป็นปกติหรือไม่
• ค้นหาความผิดปกติของทารกในครรภ์
• ตรวจดูลักษณะของรกและปริมาณน้ำคร่ำ
• ตรวจสัญญาณบ่งชี้ความผิดปกติทางโครโมโซม เช่น ความหนาของผิวหนังต้นคอ (NT) หรือน้ำในโพรงสมองของทารก

วิธีตรวจอัลตราซาวด์มี 2 แบบ

1. อัลตราซาวด์ทางหน้าท้อง

แพทย์จะตรวจผ่านผนังหน้าท้องบริเวณท้องน้อย ผู้เข้ารับการตรวจจำเป็นต้อง ดื่มน้ำและกลั้นปัสสาวะไว้ให้ได้ปริมาณมากพอสมควรก่อนตรวจ เพราะน้ำในกระเพาะปัสสาวะจะช่วยดันลำไส้ออกจากช่องเชิงกราน ทำให้มองเห็นภาพมดลูกและรังไข่ได้ชัดเจนขึ้น

2. อัลตราซาวด์ทางช่องคลอด

เป็นการสอดหัวตรวจความถี่สูงผ่านเข้าไปทางช่องคลอด ข้อดีคือหัวตรวจอยู่ใกล้มดลูกและรังไข่มากกว่า แพทย์จึงเห็นรายละเอียดจากจอมอนิเตอร์ได้ชัดเจนกว่าการตรวจทางหน้าท้อง และ ไม่ต้องรอกลั้นปัสสาวะ จึงใช้เวลาน้อยกว่า

แพทย์เลือกวิธีตรวจอย่างไร

โดยทั่วไปแพทย์จะพิจารณาตรวจทางหน้าท้องก่อน โดยเฉพาะในสตรีที่อายุยังน้อยหรือยังไม่เคยผ่านการมีเพศสัมพันธ์ รวมถึงพิจารณาตามความสะดวกและความสบายใจของผู้เข้ารับการตรวจเป็นหลัก

ควรตรวจอัลตราซาวด์เมื่อไร

ควรเข้ารับการตรวจอัลตราซาวด์เมื่อมีลักษณะดังนี้

• มีอาการปวดบริเวณท้องน้อย
• ประจำเดือนมาไม่ปกติ
• ตรวจพบก้อนในอุ้งเชิงกราน อัลตราซาวด์จะช่วยบอกรายละเอียดได้ว่าเป็นเนื้อตันหรือถุงน้ำ
• ต้องการติดตามความเปลี่ยนแปลงของรอยโรคที่ตรวจพบไว้ก่อนหน้า
• ตรวจสุขภาพประจำปี
• ตั้งครรภ์และต้องการติดตามการเจริญเติบโตของทารกในครรภ์

อัลตราซาวด์ 3 มิติ และ 4 มิติ คืออะไร

อัลตราซาวด์ในยุคแรกให้ภาพระนาบเดียว (2 มิติ) ซึ่งพัฒนาความคมชัดขึ้นเรื่อยมา ต่อมามีการพัฒนาการเก็บข้อมูลเชิงปริมาตร (Volume Data) แล้วประมวลผลสร้างภาพทารกหรืออวัยวะออกมาเป็น ภาพ 3 มิติเสมือนจริง

จากนั้นได้พัฒนาต่อจนบันทึกเป็นภาพเคลื่อนไหวได้ เรียกว่า อัลตราซาวด์ 4 มิติ ซึ่งเพิ่มมิติของเวลาเข้าไป ทำให้เห็นทารกกำลังเคลื่อนไหวและสังเกตพฤติกรรมของทารกขณะอยู่ในครรภ์ได้

ประโยชน์ของอัลตราซาวด์ 3 มิติ และ 4 มิติ

• สร้างภาพใบหน้าของทารกเสมือนการถ่ายภาพหรือวิดีโอ ช่วยเสริมความผูกพันระหว่างพ่อแม่กับทารกตั้งแต่อยู่ในครรภ์
• ช่วยตรวจดูอวัยวะที่มีความโค้งหรือมีมิติซับซ้อน ทำให้ประเมินความผิดปกติได้ดีขึ้น
• ช่วยวัดปริมาตรของอวัยวะทารก
• ช่วยประเมินการไหลเวียนเลือดของทารก สายสะดือ และรก

อัลตราซาวด์ปลอดภัยหรือไม่

ปัจจุบันถือว่าการตรวจอัลตราซาวด์ 3 มิติและ 4 มิติ ไม่ได้เพิ่มความเสี่ยงต่อทารกในครรภ์ แต่แนะนำให้ตรวจเมื่อมีข้อบ่งชี้ทางสูติศาสตร์เท่านั้น

การตรวจ 3 มิติและ 4 มิติถือเป็นมิติใหม่ของการตรวจด้วยคลื่นเสียงความถี่สูง ให้ภาพที่สวยงามและเข้าใจง่าย ทั้งยังช่วยเสริมความผูกพันระหว่างมารดากับทารกในครรภ์ อย่างไรก็ตาม การตรวจแบบนี้ยังมีข้อจำกัดบางประการ จึงควรปรึกษาแพทย์เพื่อพิจารณาความเหมาะสมเป็นรายบุคคล

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับอัลตราซาวด์

อัลตราซาวด์เจ็บไหม ไม่เจ็บ การตรวจทางหน้าท้องเพียงสัมผัสเจลและหัวตรวจบนผิวหนัง ส่วนการตรวจทางช่องคลอดอาจรู้สึกตึงเล็กน้อยแต่ไม่เจ็บ

อัลตราซาวด์ใช้รังสีหรือไม่ ไม่ใช้ อัลตราซาวด์ใช้คลื่นเสียงความถี่สูง จึงไม่มีรังสีและปลอดภัยต่อทารกในครรภ์

ต้องกลั้นปัสสาวะทุกครั้งหรือไม่ เฉพาะการตรวจทางหน้าท้องเท่านั้นที่ต้องดื่มน้ำและกลั้นปัสสาวะ ส่วนการตรวจทางช่องคลอดไม่จำเป็น

อัลตราซาวด์ 4 มิติ ควรตรวจตอนอายุครรภ์เท่าไร ขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์และข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ ควรปรึกษาสูติแพทย์เพื่อกำหนดช่วงเวลาที่เหมาะสม